Eskulap Gniezno

Grupa spacerujących osób

Ruszaj się, by nie zachorować

Wpływ aktywności fizycznej na zdrowie

Jaki jest wpływ aktywności fizycznej na zdrowie? Czy rzeczywiście aż tak duży, by poświęcać jej tyle uwagi i by uprawniony był apel: ruszaj się, by nie zachorować?

Regularna aktywność fizyczna ma nieoceniony wpływ na kondycję zdrowia fizycznego człowieka. Ćwiczenia fizyczne pozytywnie wpływają zarówno na jego zdrowie fizyczne, jak i psychiczne. Są rekomendowane w profilaktyce, ale także w trakcie leczenie wielu schorzeń. Według naukowców, na całym świecie w latach 2020-2030 wystąpi prawie 500 milionów nowych przypadków chorób przewlekłych, którym można zapobiec. Leczenie będzie kosztować ponad 300 miliardów dolarów. Prawie połowa z tych nowych przypadków będzie wynikać z nadciśnienia tętniczego, a ponad 40 proc. z depresji. W ocenie ekspertów, części z nich można było uniknąć dzięki odpowiedniej aktywności fizycznej. Spróbujmy więc wygospodarować codziennie czas na ulubiony sport, spacer czy bieganie, aby poprawić jakość życia.

Spis treści:

Autor wpisu

lek.med. Krzysztof Ostrowski

lek. med. Krzysztof Ostrowski
specjalista chorób wewnętrznych

Specjalista chorób wewnętrznych. Lekarz z wieloletnim stażem pracy z pacjentami, specjalizujący się w badaniach ultrasonograficznych. Absolwent Akademii Medycznej w Poznaniu. Przez wiele lat był dyrektorem ds. lecznictwa gnieźnieńskiego szpitala. Przyjmuje pacjentów prywatnie w Centrum Medycznym Eskulap w Gnieźnie. Jako jedyny w regionie wykonuje diagnostyczny skan pacjenta, czyli kompleksowe badanie USG podczas jednej wizyty.

Ruszaj się - korzyści zdrowotne regularnej aktywności fizycznej

Regularna aktywność fizyczna zapobiega wielu chorobom, które mogą stanowić zagrożenie dla naszego życia. Nasze ciało biologicznie jest bowiem zaprogramowane do ruchu. Aby organizm prawidłowo funkcjonował, należy więc zapewnić mu stałą dawkę aktywności. Ćwiczenia fizyczne modyfikują równowagę hormonalną, zmniejszają nadmiar estrogenów i testosteronu, które stymulują wzrost raka (zwłaszcza nowotworów piersi, prostaty, jajników, macicy i jąder). Wysiłek fizyczny zmniejsza ryzyko otyłości, nadciśnienia tętniczego, chorób układu krążenia, nowotworów i cukrzycy typu 2.. Ponadto regularne wykonywane ćwiczeń wzmacnia mięśnie oraz wpływa na właściwe funkcjonowanie mózgu. U starszych osób aktywność fizyczna może zmniejszać ryzyko demencji i zapadalności na chorobę Alzheimera.
Ruch wpływa również korzystnie na zdrowie psychiczne – łagodząc objawy lęku i depresji, funkcje poznawcze i sen.

Aktywność fizyczna a zdrowie psychiczne

Kortyzol - jak ćwiczenia redukują stres

Kiedy człowiek znajduje się w stresującej sytuacji, jego organizm reaguje wydzielaniem tzw. hormonów stresu, takich jak noradrenalina i kortyzol. Hormony te uaktywniają układ nerwowy, przyspieszając bicie serca, podnosząc ciśnienie krwi oraz wywołując napięcie mięśni. Antidotum na takie reakcje organizmu jest ruch. W jaki sposób aktywność fizyczna może wpłynąć na poprawę nastroju? Wiele badań wskazuje na to, że ćwiczenia fizyczne pomagają w redukcji stresu i – co za tym idzie – obniżeniu poziomu kortyzolu. Efekt ten wykazano dla ćwiczeń aerobowych o niskiej intensywności takich jak spacery, jazda na rowerze, pływanie, jazda na łyżwach i rolkach. Liczy się również regularność takiego wysiłku – warto ćwiczyć 5 razy w tygodniu. W badaniach wykazano także, że osoby o wyższej sprawności fizycznej mają zmniejszone wydzielanie kortyzolu podczas stresu psychospołecznego. Osobom regularnie uprawiającym jogging zapewne znane jest pojęcie ,,euforii biegacza”’. Po dwudziestu lub trzydziestu minutach stałego wysiłku wchodzą w stan, w którym spontanicznie napływają im do głowy pozytywne lub nawet twórcze myśli’. Mniej skupiają się na sobie, wpadają w rytm ruchu. Ten stan można osiągnąć po kilku tygodniach ćwiczeń. Jaki jest mechanizm wywołania takiego samopoczucia? Odpowiedzialne są za to endorfiny, zwane hormonem szczęścia, których poziom w organizmie wzrasta podczas intensywnego wysiłku fizycznego.

Endorfiny i ich wpływ na nastrój

Endorfiny to grupa hormonów peptydowych, produkowanych wewnątrz organizmu, które mają kluczowy wpływ na nasze dobre samopoczucie. Są one endogennymi opioidami, działającymi jako neuroprzekaźniki w układzie nerwowym. Ich działanie opiera się na receptorach opioidowych w mózgu i rdzeniu kręgowym, gdzie wywołują uczucie euforii i przyjemności, porównywalne z działaniem morfiny. Endorfiny, w tym różne typy jak gamma-endorfiny, działają jako silni agoniści receptorów opioidowych μ, co sprawia, że mają potencjał łagodzenia odczuwania bólu i poprawy nastroju. Niski poziom endorfin w organizmie może prowadzić do obniżonego nastroju i sprzyjać rozwojowi chorób. W ten sposób, endorfiny odgrywają znaczącą rolę w utrzymaniu dobrego samopoczucia oraz pozytywnych emocji.

Pozytywny wpływ aktywności fizycznej w leczeniu depresji

Aktywność fizyczna jest bardzo ważnym elementem w trakcie walki z depresją – nie tylko zmniejsza objawy zaburzenia, ale zwiększa też zdolność mózgu do reagowania i dostosowywania do zmieniających się warunków. Wpływ wysiłku fizycznego na leczenie depresji , wykazały badania przeprowadzone na Uniwersytecie Ruhry w Bochum w Niemczech, na czele których stała dr Karin Rosenkranz. Zespół badawczy analizował nasilenie objawów depresji, takich jak utrata zainteresowań, brak motywacji i pesymistyczne myśli, zarówno przed, jak i po zakończeniu badania. Zmierzono też neuroplastyczność mózgu, czyli właściwość, dzięki której jest on zdolny do adaptacji, zmienności, samonaprawy, uczenia się i zapamiętywania. Już wcześniejsze badania wykazały, że neuroplastyczność mózgu jest znacznie mniejsza u osób z depresją niż u osób zdrowych. Uzyskane teraz wyniki wykazały, że zdolność ta wyraźnie wzrosła, a nawet osiągnęła ten sam poziom, jaki wykazują osoby zdrowe, wśród badanych, którzy poddali się aktywności fizycznej. Zaobserwowano też u nich zmniejszenie się objawów depresji. Naukowcy z Black Dog Institute, Uniwersytetu Nowej Południowej Walii (Australia) oraz norweskich ośrodków naukowych przeanalizowali dane dotyczące aktywności fizycznej oraz objawów zaburzeń lękowych i depresji u prawie 34 tys. mieszkańców Norwegii. Dane te były zbierane wśród uczestników przez kilkanaście lat. Badacze wyliczyli, że u osób prowadzących siedzący tryb życia ryzyko zachorowania na depresję było o 44 proc. większe, niż u osób ćwiczących przez jedną do dwóch godzin w tygodniu. W wyniku naukowych doniesień o pozytywnym wpływie ruchu na kondycję psychiczną człowieka, brytyjskie Ministerstwo Zdrowia zaleca ruch jako pierwsze lekarstwo na depresję, na równi ze środkami antydepresyjnymi.

Aktywność fizyczna a układ odpornościowy

Badania wykazały, że wspomniane wcześniej hormony stresu: noradrenalina i kortyzol, nie tylko oddziałują na układ nerwowy, ale także na komórki układu odpornościowego – białe krwinki. Mają one na powierzchni receptory wykrywające obecność hormonów stresu i reagują zgodnie z wahaniami owych hormonów w strumieniu krwi. Niektóre reagują wyzwalając zapaleniotwórcze cytokininy i chemiokiny. Noradrenalina i kortyzol blokują działanie komórek NK (naturalnych zabójców), odpowiedzialnych za atakowanie wirusów i anormalnych prekursowych komórek raka. Tak więc aktywność fizyczna , nieoceniona w redukcji stresu, równocześnie poprawia funkcjonowanie układu odpornościowego.

Wzmacnianie odporności poprzez ruch

Regularna umiarkowana aktywność fizyczna, oddziałując na układ immunologiczny, zmniejsza ryzyko występowania infekcji i przeziębień nawet o 1/3. Dzieje się to za sprawą wzrastającej w trakcie wysiłku liczby i aktywność makrofagów, czyli komórek stanowiących element pierwszej linii obrony przed antygenami. Ćwiczenia o umiarkowanej intensywności przyczyniają się także do wzrostu aktywności komórek drugiej linii obronnej organizmu, tworzonej przez wysoko wyspecjalizowane krwinki białe, szczególnie limfocytów Th, zmniejszając w ten sposób ryzyko rozwoju zakażeń i chorób autoimmunologicznych. Przejawem większej skuteczności obronnej leukocytów jest również wzrost stężenia we krwi przeciwciał IgG i IgM oraz zwiększona produkcja substancji, mających istotne znaczenie obronne, tj. interleukiny 2 i 4 czy interferonu γ. Trzeba przy tym podkreślić, że wywołane wysiłkiem zmiany w układzie odpornościowym ustępują po kilku godzinach od jego zakończenia, ale regularne ćwiczenie wydłuża czas ich trwania. Wyniki wielu badań wskazują również na zależność aktywności fizycznej a zachorowaniami na raka. Wynika z nich, że u osób aktywnych fizycznie rak występuje rzadziej, a nawrotów nowotworu jest mniej niż u innych pacjentów cierpiących na tę samą chorobę. Uprawianie sportu jest ponadto wskazane podczas chemioterapii, jednak rodzaj i intensywność aktywności zawsze musi zostać skonsultowana z prowadzącym leczenie onkologiem. Niektóre ćwiczenia mogą być bowiem niebezpieczne, np. ruchy ramion po operacji pachy czy bieganie chorych cierpiących na przerzuty raka kości.

Wpływ aktywności fizycznej na układ krążenia i oddechowy

Choroby serca i udar mózgu należą do najczęstszych przyczyn śmierci w krajach rozwiniętych. Do czynników ryzyka zwiększających prawdopodobieństwo wystąpienia choroby serca należą m.in. palenie, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2 oraz duże stężenie cholesterolu LDL. Wpływ aktywności fizycznej na układ krążenia i oddechowy został licznie udokumentowany i chyba powszechnie funkcjonuje w naszej świadomości.

Poprawa funkcjonowania układu krążenia

U każdego aktywność ruchowa korzystnie wpływa na układ krążenia. Ilość wysiłku pozwalająca na uzyskanie optymalnych korzyści jest podobna dla dorosłych w różnym wieku.. Wysiłek aerobowy poprawia funkcjonowanie układu krążenia i układu oddechowego u osób z niepełnosprawnością, nawet w przypadku utraty kończyny, stwardnienia rozsianego, uszkodzenia rdzenia kręgowego, udaru mózgu czy zaburzeń funkcji poznawczych. Ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia u osób, które wykonują wysiłek aerobowy o umiarkowanej lub dużej intensywności, jest znacząco mniejsze niż u osób nieaktywnych. Regularny ruch powoduje bowiem obniżenie wartości ciśnienia tętniczego, poprawia profil lipidowy oraz wpływa na lepszą kondycję. Istotna redukcja ryzyka sercowo-naczyniowego występuje przy wykonywaniu aerobowej aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności, trwającej przynajmniej 150 minut tygodniowo. Istnieją silne dowody wskazujące, że zwiększenie ilości takiego wysiłku do 200 i więcej minut tygodniowo zapewnia jeszcze większe korzyści zdrowotne.

Rola ćwiczeń w profilaktyce chorób serca

Brak aktywności fizycznej jest głównym czynnikiem ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych w tym choroby wieńcowej serca, a siedzący tryb życia jest podstawową przyczyną rozwoju choroby tętnic wieńcowych. Ćwiczenia mają bezpośredni wpływ na układ naczyniowy poprzez oddziaływanie na śródbłonek, co prowadzi m.in do zmniejszonego ryzyka rozwoju miażdżycy. 
Wczesne wdrożenie ćwiczeń fizycznych i ich kontynuowanie może zmniejszyć kliniczne objawy choroby wieńcowej. Aby skutecznie zapobiegać chorobie niedokrwiennej serca należy codziennie dbać o 30-60 minut aktywności fizycznej. Ruch ma pozytywny wpływ na serce i naczynia w chorobie niedokrwiennej serca m.in. przez poprawę krążenia wieńcowego, regenerację naczyń krwionośnych, poprawę funkcji śródbłonka, formowanie dodatkowych naczyń krwionośnych, regresję zwężenia naczyń wieńcowych, tworzenie nowych naczyń wieńcowych i zmniejszenie agregacji płytek krwi.

 

Cukrzyca typu 2 – wpływ aktywności na gospodarkę glukozową

Aktywność fizyczna jest jednym z podstawowych filarów leczenia cukrzycy, obok insulinoterapii i zdrowego żywienia, gdyż wpływa korzystanie na wyrównanie glikemii. Zapobiega ponadto rozwojowi przewlekłych powikłań. Chorujący na cukrzycę, w obawie przed glikemią, często unikają wysiłku fizycznego. Jednak, jak przekonują specjaliści, podjęcie aktywności fizycznej przez chorych,  to tylko kwestia dobrego przygotowania i edukacji. Przed rozpoczęciem ćwiczeń powinno się wykonać badanie stężenia glukozy we krwi. Optymalne stężenie to ok. 150 mg/dl. Pomiar należy wykonać również w trakcie, a także po zakończonym wysiłku fizycznym. Należy mieć przy sobie węglowodany proste, aby w trakcie aktywności dostarczyć materiał energetyczny w zależności od długości i intensywności wysiłku. 

Zalecenia WHO (World Health Organization) dotyczące aktywności fizycznej

W listopadzie 2020 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opublikowała nowe wytyczne dotyczące zalecanej aktywności fizycznej. Opracowano osobne rekomendacje dla różnych grup: dzieci i młodzieży, dorosłych, osób starszych, a także dla kobiet w ciąży i po porodzie oraz osób żyjących z chorobami przewlekłymi lub niepełnosprawnością.

 

Aktywność fizyczna w różnych grupach wiekowych

Dzieciom i młodzieży (5–17 lat) zaleca się co najmniej 60 minut dziennie umiarkowanej lub intensywnej aktywności fizycznej, przez cały tydzień. Powinna to być przede wszystkim aktywność aerobowa, czyli m.in. bieganie, skakanie, jazda na rowerze itp. Przynajmniej 3 razy w tygodniu dzieci i młodzież powinny wykonywać ćwiczenia o dużej intensywności oraz wzmacniające mięśnie i kości. Rekomendacje wskazują na potrzebę zachęcania dzieci do wyboru różnych rodzajów aktywności, takich które sprawiają im radość i są odpowiednie do ich wieku oraz umiejętności.
Osobom dorosłym (18–64 lat) zaleca się tygodniowo 150–300 minut aktywności fizycznej o umiarkowanej intensywności lub 75–150 minut aktywności o dużej intensywności. Dorośli powinni również wykonywać co najmniej 2 razy w tygodniu ćwiczenia wzmacniające mięśnie. Takie ćwiczenia o umiarkowanej lub większej intensywności, które angażują wszystkie główne grupy mięśni przynoszą dodatkowe korzyści zdrowotne. Powinno się zacząć od niewielkiego wysiłku i stopniowo zwiększać jego częstotliwość, intensywność i czas trwania. Autorzy zaleceń zwracają uwagę, że nawet jeśli nie udaje się osiągnąć zalecanego poziomu aktywności, jakikolwiek ruch jest lepszy niż żaden.

 

Ruch i zdrowie seniorów – jak ćwiczenia wspierają sprawność

Osoby po 65. roku życia także powinny być aktywne. U starszych aktywność fizyczna pomaga zapobiegać upadkom i związanym z nimi urazom, a także osłabieniu układu kostnego i ograniczeniu sprawności. Osoby starsze powinny co najmniej 3 razy w tygodniu wykonywać różnorodne ćwiczenia na równowagę i wzmacniające mięśnie z umiarkowaną lub większą intensywnością, aby zwiększyć wydolność i zapobiegać upadkom. Trening wzmacniający mięśnie 2 razy w tygodniu przynosi dodatkowe korzyści dla zdrowia.

 

Aktywność fizyczna w ciąży – korzyści dla matki i dziecka

WHO zaleca, aby wszystkie kobiety spodziewające się dziecka przez cały okres ciąży i po porodzie podejmowały, o ile nie ma przeciwwskazań lekarskich, podejmowały aktywność fizyczną: co najmniej 150 minut tygodniowo wysiłku o umiarkowanej intensywności oraz ćwiczenia aerobowe i wzmacniające mięśnie. Korzystne może być również uzupełnienie ich o delikatne rozciąganie. Dodatkowo kobiety, które przed zajściem w ciążę na co dzień wykonywały ćwiczenia aerobowe lub były aktywne fizycznie, mogą kontynuować te zajęcia w okresie ciąży i połogu.

Jak utrzymać motywację do regularnych ćwiczeń?

Zmiana trybu życia z siedzącego na bardziej aktywny może być trudna. Podjęcie wysiłku codziennych ćwiczeń fizycznych, w natłoku wielości obowiązków, to nie lada wyzwanie. Pamiętajmy jednak, że chodzi o nasze zdrowie. Poniżej kilka wskazówek, jak wytrwać w postanowieniu podjęcia regularnej aktywności fizycznej. 
Zaczynaj powoli i łagodnie – optymalny wysiłek to będący na granicy naszych możliwości.

Ćwicz wszędzie gdzie się da – nie musimy dużo robić, chodzi o wykształcenie nawyku. 
Wybieraj łatwe ćwiczenia
Przystąp do grupy
Baw się ćwiczeniami
Ćwiczenia podczas oglądania np. filmu czy ulubionego programu. 
Obliczaj dawki, np. kroki.

Powodzenia!